زخم عروقی چیست؟

زخم عروقی یکی از شایع ترین زخم های مزمن است که در اثر اختلال در گردش خون شریانی، وریدی یا هر دو ایجاد می شود. این نوع زخم معمولا در پا و مچ پا دیده می شود و در صورت درمان نشدن، ممکن است ماه ها یا حتی سال ها باقی بماند. درمان زخم عروقی تنها به پانسمان محدود نیست؛ بلکه باید علت اصلی اختلال گردش خون نیز شناسایی و برطرف شود. استفاده از پانسمان های نوین، کنترل عفونت، بهبود خون رسانی و مراقبت تخصصی از زخم، مهم ترین اقدامات برای درمان موفق این بیماری هستند.

زخم های عروقی بیشتر در افراد مبتلا به نارسایی وریدی، بیماری های شریانی، دیابت، فشار خون بالا، افزایش سن و افرادی که سابقه سیگار کشیدن دارند دیده می شوند. این زخم ها علاوه بر ایجاد درد و محدودیت در فعالیت های روزانه، خطر عفونت، گسترش آسیب بافتی و حتی قطع عضو را نیز افزایش می دهند. به همین دلیل مراجعه زودهنگام به کلینیک تخصصی زخم می تواند تاثیر چشمگیری در سرعت بهبود و جلوگیری از عوارض داشته باشد.

در این مقاله با انواع زخم عروقی، علائم، دلایل ایجاد، روش های تشخیص، درمان های نوین و مراقبت های لازم آشنا خواهید شد تا بتوانید بهترین تصمیم را برای درمان این نوع زخم بگیرید.

زخم عروقی چیست؟

زخم عروقی به زخمی گفته می شود که به دلیل اختلال در عملکرد رگ های خونی ایجاد شده و روند طبیعی ترمیم آن با مشکل مواجه می شود. در حالت طبیعی، خون اکسیژن، مواد مغذی و سلول های ترمیم کننده را به بافت ها می رساند. زمانی که این جریان به هر دلیلی کاهش پیدا کند یا خون به درستی از اندام بازنگردد، سلول های پوست و بافت های زیرین دچار کمبود اکسیژن شده و به تدریج تخریب می شوند. نتیجه این فرآیند ایجاد زخمی است که برخلاف زخم های معمولی، به راحتی بهبود پیدا نمی کند و تبدیل به زخم‌ مزمن میشود.

برخلاف تصور بسیاری از افراد، زخم عروقی تنها یک زخم پوستی ساده نیست، بلکه نشانه وجود یک بیماری زمینه ای در سیستم گردش خون محسوب می شود. اگر تنها سطح زخم درمان شود اما مشکل اصلی عروق برطرف نشود، احتمال باز شدن مجدد زخم یا مزمن شدن آن بسیار زیاد خواهد بود. به همین دلیل درمان این بیماران نیازمند بررسی دقیق وضعیت شریان ها، وریدها و در برخی موارد سیستم لنفاوی است.

بیشتر زخم های عروقی در ناحیه ساق پا، مچ پا، پاشنه یا انگشتان پا ایجاد می شوند، اما در برخی بیماران ممکن است سایر قسمت های اندام تحتانی نیز درگیر شوند. محل ایجاد زخم، شکل ظاهری، میزان درد و ترشح زخم می تواند اطلاعات ارزشمندی درباره نوع بیماری عروقی در اختیار پزشک قرار دهد.

یکی از ویژگی های مهم زخم عروقی این است که روند بهبود آن نسبت به زخم های معمولی بسیار کندتر است. در صورتی که درمان تخصصی آغاز نشود، زخم ممکن است بزرگ تر شده، عفونی شود یا به بافت های عمیق تر مانند عضله و استخوان گسترش پیدا کند. به همین دلیل توصیه می شود هر زخمی که بیش از دو تا چهار هفته بهبود پیدا نکرده است، توسط پزشک یا کلینیک تخصصی زخم بررسی شود.

انواع زخم عروقی

زخم عروقی یک بیماری واحد نیست و بر اساس نوع اختلال در گردش خون به چند گروه مختلف تقسیم می شود. تشخیص صحیح نوع زخم اهمیت بسیار زیادی دارد، زیرا روش درمان زخم وریدی با درمان زخم شریانی کاملا متفاوت است و انتخاب نادرست پانسمان یا بانداژ می تواند وضعیت بیمار را بدتر کند.

زخم وریدی (Venous Ulcer)

زخم وریدی شایع ترین نوع زخم عروقی است و حدود 70 درصد زخم های مزمن پا را تشکیل می دهد. این زخم زمانی ایجاد می شود که دریچه های سیاهرگ های پا عملکرد طبیعی خود را از دست بدهند و خون به جای بازگشت به سمت قلب، در پا تجمع پیدا کند. افزایش فشار داخل وریدها باعث آسیب تدریجی پوست و ایجاد زخم می شود.

زخم های وریدی معمولا در قسمت داخلی مچ پا دیده می شوند. این زخم ها اغلب سطحی هستند، ترشح نسبتا زیادی دارند و اطراف آن ها ممکن است دچار تغییر رنگ، تورم، التهاب یا سفت شدن پوست شود. بسیاری از بیماران قبل از ایجاد زخم، سال ها از واریس، احساس سنگینی پا یا تورم مزمن شکایت دارند.

درمان زخم وریدی علاوه بر استفاده از پانسمان های مناسب، نیازمند کنترل فشار وریدی است. در بسیاری از بیماران، بانداژهای فشاری یا جوراب های مخصوص بخش مهمی از روند درمان را تشکیل می دهند و بدون اصلاح نارسایی وریدی، احتمال عود زخم بسیار بالا خواهد بود.

زخم شریانی (Arterial Ulcer)

زخم شریانی در اثر کاهش خون رسانی به اندام ایجاد می شود. در این بیماران، تنگی یا انسداد شریان ها باعث می شود اکسیژن کافی به پوست و بافت های پا نرسد و در نتیجه زخم ایجاد شود. این نوع زخم بیشتر در افراد مبتلا به تصلب شرایین، دیابت، فشار خون بالا، چربی خون بالا و افراد سیگاری مشاهده می شود.

زخم های شریانی معمولا روی انگشتان پا، پاشنه یا قسمت خارجی پا دیده می شوند. این زخم ها اغلب کوچک اما عمیق هستند، درد شدیدی به ویژه هنگام استراحت یا شب ها ایجاد می کنند و اطراف آن ها ممکن است رنگ پریده، سرد یا کبود باشد. برخلاف زخم های وریدی، ترشح این زخم ها معمولا کمتر است اما روند ترمیم آن ها بسیار کندتر خواهد بود.

درمان زخم شریانی بدون اصلاح خون رسانی امکان پذیر نیست. در برخی بیماران ممکن است نیاز به مداخلات عروقی مانند آنژیوپلاستی یا جراحی عروق وجود داشته باشد تا جریان خون به پا بازگردد و شرایط برای ترمیم زخم فراهم شود.

تفاوت زخم وریدی و زخم شریانی

یکی از مهم ترین مراحل درمان زخم عروقی، تشخیص صحیح نوع زخم است. بسیاری از بیماران تصور می کنند تمام زخم های پا یکسان هستند، اما در واقع زخم وریدی و زخم شریانی از نظر علت ایجاد، ظاهر، میزان درد، محل بروز و حتی روش درمان تفاوت های قابل توجهی دارند. تشخیص اشتباه می تواند باعث انتخاب درمان نامناسب شود و روند بهبود زخم را به تاخیر بیندازد.

به عنوان مثال، استفاده از بانداژ فشاری که درمان اصلی زخم های وریدی محسوب می شود، در بیمار مبتلا به زخم شریانی شدید ممکن است خطرناک باشد و خون رسانی به اندام را بیشتر کاهش دهد. به همین دلیل پزشک پیش از شروع درمان، وضعیت گردش خون بیمار را با معاینه و در صورت نیاز آزمایش های تکمیلی بررسی می کند.

علت ایجاد زخم عروقی

زخم عروقی زمانی ایجاد می شود که خون رسانی مناسب به پوست و بافت های بدن مختل شود. این اختلال ممکن است به دلیل کاهش ورود خون اکسیژن دار از طریق شریان ها، اختلال در بازگشت خون از طریق وریدها یا ترکیبی از هر دو باشد. هرچه این وضعیت مدت بیشتری ادامه پیدا کند، سلول های پوست توانایی ترمیم خود را از دست می دهند و در نهایت زخم مزمن ایجاد می شود.

در زخم های وریدی، مهم ترین علت بیماری، نارسایی مزمن وریدی است. در این بیماری، دریچه های داخل سیاهرگ ها به درستی عمل نمی کنند و خون به جای حرکت به سمت قلب، در پاها تجمع پیدا می کند. این افزایش فشار به مرور زمان باعث التهاب، تغییر رنگ پوست، سفت شدن بافت و در نهایت ایجاد زخم می شود.

در زخم های شریانی، کاهش جریان خون معمولا به دلیل تنگ شدن یا انسداد رگ ها در اثر تجمع پلاک های چربی رخ می دهد. این وضعیت که با نام بیماری شریان محیطی نیز شناخته می شود، باعث می شود اکسیژن و مواد مغذی کافی به بافت نرسد و حتی کوچک ترین آسیب پوستی نیز به یک زخم مزمن تبدیل شود.

در برخی بیماران نیز هر دو مشکل به طور همزمان وجود دارد. این افراد دچار زخم های مختلط یا ترکیبی می شوند که درمان آن ها پیچیده تر است و نیاز به همکاری پزشک عروق، متخصص زخم و تیم درمانی دارد.

عوامل خطر ابتلا به زخم عروقی

اگرچه هر فردی ممکن است دچار زخم عروقی شود، اما برخی شرایط احتمال بروز این بیماری را چندین برابر افزایش می دهند. شناخت این عوامل به پیشگیری و تشخیص زودهنگام کمک می کند.

• ابتلا به واریس یا نارسایی مزمن وریدی
• بیماری شریان محیطی
• دیابت و زخم دیابتی
• افزایش سن
• فشار خون بالا
• کلسترول و چربی خون بالا
• سیگار و مصرف دخانیات
• اضافه وزن و چاقی
• کم تحرکی و نشستن یا ایستادن طولانی مدت
• سابقه ایجاد زخم عروقی در گذشته

علائم زخم عروقی

علائم زخم عروقی بسته به نوع بیماری متفاوت است، اما معمولا پیش از ایجاد زخم، تغییراتی در پوست و گردش خون اندام مشاهده می شود. توجه به این علائم می تواند از پیشرفت بیماری و ایجاد زخم های عمیق جلوگیری کند.

در بیماران مبتلا به زخم وریدی، پاها اغلب متورم هستند و بیمار احساس سنگینی یا خستگی در پاها دارد. پوست ممکن است به رنگ قهوه ای یا تیره تغییر کند و اطراف مچ پا سفت و ضخیم شود. خارش، التهاب و ترشح نیز از علائم شایع این بیماران است.

در زخم شریانی، درد معمولا اولین علامت هشداردهنده است. بسیاری از بیماران هنگام راه رفتن یا حتی هنگام استراحت دچار درد شدید در پا می شوند. پوست اندام سرد، براق و رنگ پریده است و ممکن است نبض پا ضعیف یا غیرقابل لمس باشد. رشد ناخن ها کاهش پیدا می کند و موهای پا نیز کم می شوند که همگی نشان دهنده کاهش خون رسانی هستند.

اگر زخم بیش از دو هفته بهبود پیدا نکند، اندازه آن بزرگ تر شود، ترشحات چرکی ایجاد شود، بوی نامطبوع داشته باشد یا اطراف آن قرمز و متورم شود، احتمال عفونت افزایش یافته است و مراجعه فوری به کلینیک تخصصی زخم ضروری خواهد بود.

زخم عروقی بیشتر در چه افرادی ایجاد می شود؟

اگرچه زخم عروقی ممکن است در هر سنی ایجاد شود، اما بیشترین شیوع آن در افراد بالای 60 سال مشاهده می شود. با افزایش سن، انعطاف پذیری رگ های خونی کاهش پیدا می کند و احتمال ابتلا به بیماری های قلبی و عروقی نیز بیشتر می شود. به همین دلیل سالمندان بیش از سایر افراد در معرض ایجاد زخم های مزمن قرار دارند.

افراد مبتلا به دیابت نیز از مهم ترین گروه های پرخطر محسوب می شوند. دیابت علاوه بر آسیب به عروق، باعث اختلال در عملکرد اعصاب و کاهش قدرت ترمیم بافت می شود. در نتیجه حتی یک زخم کوچک نیز ممکن است در مدت کوتاهی به یک زخم مزمن و پیچیده تبدیل شود.

افرادی که ساعت های طولانی پشت میز می نشینند یا مجبور هستند مدت زیادی سرپا بایستند نیز بیشتر در معرض نارسایی وریدی قرار دارند. همچنین مصرف دخانیات، اضافه وزن، سابقه جراحی عروق، بیماری های کلیوی و مشکلات قلبی نیز احتمال ایجاد زخم عروقی را افزایش می دهند.